काल शनिवारी आमच्या 'सेवा आरोग्य फाऊंडेशन' (Seva Arogya Foundation) च्या संचालकांनी आमच्या ग्राउंड लेव्हलवर काम करणाऱ्या कार्यकर्त्यांसोबत—म्हणजेच वंचित वस्त्यांमध्ये दर आठवड्याला आरोग्य दवाखाने आणि मुलींचे शैक्षणिक वर्ग चालवणाऱ्या आपल्या लाडक्या 'ताईं'सोबत काही वेळ घालवला.
दर आठवड्याला शेकडो कुटुंबांची सेवा करताना येणारी आव्हाने आणि यश यावर आमच्या गप्पा झाल्या. पण त्या संपूर्ण बैठकीत दोन साध्या संभाषणांनी माझ्या मनावर खूप मोठा प्रभाव पाडला.
धडा १: वशिला किंवा सवलत देण्यापेक्षा 'नियम सर्वांसाठी सारखा' असणं महत्त्वाचं! ⚖️ आमच्या साप्ताहिक दवाखान्यांमध्ये आम्ही प्रत्येक रुग्णाकडून ₹२० ते ₹४० इतकी अगदी नाममात्र फी घेतो, ज्यामध्ये डॉक्टरांचा सल्ला आणि औषधं दोन्ही समाविष्ट असतात. फी एवढी कमी ठेवण्यामागचा उद्देश एकच—आरोग्य सेवा प्रत्येकाला परवडली पाहिजे आणि त्याच वेळी फुकट न देता नाममात्र पैसे घेतल्यामुळे घेणाऱ्याचा स्वाभिमान आणि मालकी हक्कही जपला गेला पाहिजे.
गप्पा मारत असताना, मी तिथल्या एका आरोग्य सेविका ताईंना सहज एक काल्पनिक प्रश्न विचारला, "ताई, समजा आपल्याच संस्थेतील दुसरी एखादी ताई रुग्ण म्हणून तुमच्या दवाखान्यात आली, तर तुम्ही तिच्याकडून फी घेणार का?"
त्यांनी क्षणाचाही विचार न करता उत्तर दिलं: "सर, दुसऱ्या ताई तर सोडाच... अगदी तुम्ही जरी रुग्ण म्हणून माझ्या दवाखान्यात आलात ना, तरी मी तुमच्याकडूनही फी घेणार!" 😅
त्यांचं हे उत्तर ऐकून बैठकीत सगळेच मनमोकळेपणाने हसले.
पण नंतर त्यांनी जे कारण सांगितलं, ते खूप महत्त्वाचं होतं. त्या म्हणाल्या, "दवाखान्यात येणाऱ्या इतर रुग्णांना कधीच असं वाटू नये की इथे काही लोकांना वेगळी वागणूक मिळते. जर एखाद्याची परिस्थिती खरोखरच नसेल, तर आपण त्याला नक्की मदत करू. पण जर एखादी व्यक्ती फी देऊ शकत असेल, तर केवळ ओळखीची आहे म्हणून फी न घेणं हे बाकीच्या रुग्णांवर अन्याय करण्यासारखं आहे."
त्या क्षणी मला जाणीव झाली की, 'प्रामाणिकपणा' (Integrity) हा बड्या कंपन्यांच्या पॉलिसी डॉक्युमेंट्समध्ये नसतो, तर तो अशा माणसांच्या रोजच्या छोट्या-छोट्या निर्णयांमध्ये जिवंत असतो, जेव्हा त्यांच्यावर कोणाचंही लक्ष नसतं!
धडा २: बदल घडवल्याचा मिळणारा खरा आनंद! 🌱 त्यानंतर, मी दुसऱ्या एका ताईंशी बोललो ज्या लहान मुलांसाठी आणि किशोरवयीन मुलींसाठी शैक्षणिक वर्ग चालवतात.
मी त्यांना विचारलं, "ताई, काम करताना काही अडचणी किंवा त्रास होतो का?"
त्यांच्या उत्तराने मला थक्क केलं. त्या म्हणाल्या, "सर, जेव्हा काही मुलं पहिल्यांदा माझ्या वर्गात आली, तेव्हा त्यांना लिहिता-वाचताही येत नव्हतं. आज ती मुलं छान वाचू-लिहू शकतात. जेव्हा मी त्यांच्यात हा बदल पाहते, तेव्हा मला स्वतःचा खूप अभिमान वाटतो. मी स्वतःला भाग्यवान समजते की मी कोणाच्या तरी आयुष्यात चांगला बदल घडवू शकले. मला ही संधी दिल्याबद्दल मी तुमची आभारी आहे!"
जरा शांतपणे विचार करा... त्या ताई तासाभराच्या मानधनाबद्दल बोलत नव्हत्या, त्या कोणत्याही कौतुकाची किंवा प्रमोशनची अपेक्षा करत नव्हत्या. त्यांच्यासाठी सर्वात मोठी पावती आणि पुरस्कार म्हणजे एका लहान मुलाला शिकताना पाहणं, हाच होता!
💡 कामाची खरी प्रेरणा कुठून येते? आपल्याला बऱ्याचदा असं वाटतं की कामाची शिस्त, जबाबदारी आणि कामाचा आनंद हा मोठ्या पगाराच्या पॅकेजमधून, मॅनेजमेंटच्या नियमांतून किंवा कॉर्पोरेट कल्चरमधून येतो. या गोष्टी महत्त्वाच्या आहेतच.
पण व्यावसायिकतेची (Professionalism) सर्वात उत्तम उदाहरणं कधीकधी आपल्याला अत्यंत साध्या परिस्थितीत काम करणाऱ्या माणसांकडून शिकायला मिळतात.
एक साधी आरोग्य सेविका ताई जी वशिला नाकारून नियमांवर ठाम राहते.
एक शिक्षिका ताई जी मुलाच्या प्रगतीमध्ये स्वतःचा आनंद शोधते.
या दोन्ही ताईंनी मला आठवण करून दिली की, समाधानाचे आणि अर्थपूर्ण कामाचे मूळ हे नेहमी आपल्या 'उद्देशात' (Purpose) दडलेले असते.
एक लीडर म्हणून आपण मोठे प्रोजेक्ट्स, सिस्टीम आणि प्रोसेस डिझाईन करण्यात खूप वेळ घालवतो. पण सर्वात मोठे आणि महत्त्वाचे धडे हे जमिनीवर राहून प्रामाणिकपणे काम करणाऱ्या माणसांचे ऐकूनच मिळतात.
काल मी आमच्या कामाचा आढावा घ्यायला गेलो होतो, पण परतताना प्रामाणिकपणा, नम्रता आणि कोणाच्या तरी आयुष्यात खरोखर बदल घडवून आणण्याचा तो 'अभिमान' मनामध्ये घेऊन परतलो! 🙏✨
© मनोज देशमुख manojdeshmukh@gmail.com
@[100009255595139:2048:Harshada Padhye]
@[100078025715844:2048:Seva Arogya Foundation, Pune]
Harshada Padhye
Seva Arogya Foundation, Pune
First published on Facebook.